Market rafının önünde yere yatan, bağırarak ağlayan bir çocuk, her ebeveynin bir gün karşılaşabileceği bir durumdur. Öfke nöbetleri özellikle iki ile beş yaş arasında sık görülür ve çoğu zaman gelişimin olağan bir parçasıdır. Çocuk duygusunu henüz sözcüklere dökemez, beyninde dürtüleri yöneten bölgeler de olgunlaşma sürecindedir. Nöbet bir terbiyesizlik göstergesi değil, başa çıkma becerisinin yetersiz kaldığı andır.
Nöbetlerin arkasındaki yaygın nedenler
Açlık, uykusuzluk ve yorgunluk eşiği belirgin biçimde düşürür. Bir oyundan ya da ekrandan aniden ayrılmak, isteğinin reddedilmesi, kardeş kıskançlığı ve rutinlerin değişmesi de sık tetikleyicilerdir. Konuşma becerisi gelişen çocuk, ne istediğini anlatamadığında hayal kırıklığını bedeniyle gösterir. Nöbetlerin hangi saatlerde ve hangi durumlarda ortaya çıktığını bir hafta not etmek, örüntüyü görmenin en kolay yoludur. Çoğu zaman tetikleyiciyi önceden fark edip önlem almak, nöbeti yatıştırmaktan daha etkilidir.
Nöbet sırasında yapılabilecekler
Önce kendi sakinliğinizi koruyun; çocuk sakinliği sizden ödünç alır. Güvenli bir ortam sağlayın, çevredeki tehlikeli nesneleri uzaklaştırın ve mümkünse sessiz bir köşeye geçin. Mantıklı açıklama ya da tehdit bu sırada işe yaramaz, çünkü çocuğun düşünen beyni devre dışıdır. Kısa ve alçak sesle "Çok sinirlisin, yanındayım" demek yeterlidir. Büyük çocuklarda birlikte yavaş nefes almak işe yarar: burnundan dört sayıda al, ağzından altı sayıda ver. Küçüklere ise "balonu şişir" ya da "çiçeği kokla, mumu üfle" gibi oyunlaştırılmış nefes egzersizleri öğretilebilir. Çocuk dokunulmaktan hoşlanıyorsa sarılmayı önerin, istemiyorsa yakında bekleyin.
Nöbetten sonra ve uzun vadede
Çocuk yatıştığında konuşmak için doğru zamandır. Ne hissettiğini adlandırmasına yardım edin: "Oyuncağı vermek zorunda kalınca kızdın." Duygunun serbest, davranışın sınırlı olduğunu net biçimde söyleyin; vurmak olmaz ama kızmak olur. Duygu kartları, yüz ifadesi resimleri ve birlikte okunan kitaplar duygu sözcüklerini artırır. Günlük rutinlerin düzenli olması, geçişlerden önce "beş dakika sonra çıkıyoruz" diye uyarmak ve uygun seçenekler sunmak ("Mavi tişörtü mü, yeşili mi giyeceksin?") çocuğa kontrol hissi verir. İstenen davranış gösterildiğinde bunu fark edip belirtmek de pekiştirir. Benzer bir süreçten geçiyorsanız oyun terapisi Çankaya hakkında bilgi almak ilk adım olabilir.
Uzmana ne zaman başvurulmalı?
Nöbetler beş yaşından sonra da sık sürüyorsa, yarım saatten uzun sürüyorsa, çocuk kendine ya da başkasına belirgin zarar veriyorsa veya okul ve arkadaş ilişkilerini etkiliyorsa bir çocuk psikoloğu ya da çocuk psikiyatristine danışmak yerinde olur. Nefes tutma, uyku ve iştah değişiklikleri ya da ani davranış farklılaşması da değerlendirilmelidir. Erken destek, hem çocuğun hem ailenin işini kolaylaştırır.
Öfke nöbetleri sabır ve tutarlılıkla zamanla azalır. Her seferinde sakin kalmak mümkün olmayabilir; önemli olan, sonrasında çocukla yeniden bağ kurmaktır.